با سلام و درود

من علیم اشرف خان از دانشگاه دهلی دارای دکتری زبان و ادبیات فارسی از هند می باشم.

معرّفی کتاب «بیدل»
نوشتة خواجة عبادالله اختر

علیم اشرف خان*

میرزا عبدالقادر بیدل از عظیم‌آباد بوده یا از دهلی؟ پاسخ این سؤال از حیثیّت و مقام و مرتبة بیدل به‌هیچ وجه نمی‌کاهد. بدونِ شکّ وی شاعر چیره‌دست فارسی، عالمِ بی‌بدل، عارف و صوفی اعلیٰ مقام بوده است. در شبه قارّه افرادی چون علّامه اقبال لاهوری دربارة وی مقاله مُفصّلی در زبان انگلیسی با عنوانِ Bedil in the Light of Bergson (بیدل درنظرِ برگسان) نگاشته بود، بعداً همین مقاله را جناب آقای دکتر تحسین فراقی با ترتیب و ترجمه در زبان اردو از آکادمی اقبال در سال 1988 م و بعد از آن در سال 1995 م با متن دست نوشتة خود علّامه اقبال را عکسی چاپ نموده است.

علاوه بر این کتاب، چندین کتاب دیگر متعلّق به‌میرزا عبدالقادر بیدل به‌زبانِ اردو به‌چاپ رسیده است که می‌توان کتاب‌های زیر را نام‌برد.

1-     حیرت زار: تألیف سیّد عطاءالرّحمٰن کاکوی (رئیس اسبق بخش فارسی دانشگاه پتنا، بیهار) دارای احوال و آثار و نقد و بررسی و انتخابِ کلام بیدل، دو مرتبه در سال‌های 1956 م و در سال 1981 م چاپ شده است.

2-     بیدل: تألیف جناب آقای پروفسور نبی هادی (رئیس اسبق بخش فارسی دانشگاه اسلامی علیگره)، با انتخاب کلام و نقد و بررسی به‌زبان اردو به‌چاپ رسیده است.

لازم به‌یادآوری است که جناب استاد گرانقدر پروفسور توفیق هاشم‌پور سبحانی تلخیص این کتاب را به‌زبان فارسی ترجمه نموده و در ایران به‌چاپ رسانده‌اند.

کتابی که این‌جا معرّفی می‌شود، کتابی است به‌نام بیدل تألیف خواجه عبادالله اختر، این کتاب اوّلین بار در سال 1952 م و بار دوّم در سال 1961 م در ادارة ثقافتِ اسلامیه، لاهور (پاکستان) تجدید چاپ شده، دارای مشخّصاتِ ذیل است:

عنوان کتاب:       بیدل      تألیف:           خواجه عبادالله اختر

سال تجدید چاپ:  1961 م  تعدادِ صفحات:   396.

صفحات کتاب مذکور عبارتند از:

1.     عرضِ حال                                   ص 1 تا 5

2.     چهار عنصر                                 ص 6 تا 85

شاه کابلی       ص 54 تا 79

تصویر         ص 79 تا 81

مرقد             ص 82 تا 85

3.     تذکره                                          ص 86 تا 107

4.     نکات                                          ص 108 تا 130

5.     محیط اعظم                                   ص 131 تا 160

6.     عرفان                                         ص 161 تا 190

7.     طلسم حیرت                                  ص 191 تا 198

8.     طور معرفت                                 ص 199 تا 215

9.     رباعیّات                                      ص 216 تا 233

10.دیوانِ بیدل                                    ص 234 تا 356

امروز و فردا  ص 248 تا 250

تجدّدِ امثال      ص 250 تا 279

انتباه            ص 279 تا 289

سیر دل         ص 289 تا 298

خودی           ص 298 تا 327

ریش            ص 327 تا 329

سبحه و زُنّار   ص 329 تا 331

رسم و عادت   ص 331 تا 334

اخلاقیّات       ص 335 تا 356

11.قطعات                                        ص 357 تا 365

12.مقامِ بیدل                                      ص 366 تا 396

کتاب با چنین شعری آغاز شده است:

عالمی صاحب‌دل است امّا کسی بیدل نشد:

از کتاب بیدلی گر نقطه‌ای آید به‌دست
نسخه‌ها آتش توان زد تخته‌ها باید شکست

صد چمن باید به‌توفان تغافل دادنت
تا به‌خونِ دل توانی این‌قدرها رنگ بست

راقم این حروف در این‌جا فقط عرضِ حال مؤلّف را به‌اختصار از اردو به‌فارسی ترجمه کرده است، ولی اصل کارِ این کتاب مقامِ بیدل ان‌شاءالله درآینده به‌زبان فارسی ترجمه و برای خوانندگانِ گرامی ارائه خواهد شد.

خلاصة عرضِ حال مؤلّفِ کتاب از زبان خودش

کلام ابوالمعالی میرزا عبدالقادر بیدل را بیش از چهل سال است می‌خوانم، امّا هنوز مقام و مرتبه و بلندی افکارِ بیدل برایم کاملاً روشن نشده است. امّا سعی می‌کنم هر قدر که من از آن درک کرده‌ام، به‌خوانندگان گرامی تقدیم کنم. بیدل را شاعر خوش‌فکر و والامقام فارسی، میرزا اسدالله خان غالب با القاب «بحر بیکران» و «محیطِ بی‌ساحل» و نیز علّامه اقبال لاهوری با لقب «مُرشدِ کامل» یاد می‌کنند. تذکره‌نگارانِ فارسی هم بیدل را بسیار تحسین کرده‌اند. در متقدّمین چند نفر را می‌توان نظیر بیدل دانست، ولی در متأخّرین هیچ یک به‌پایة بیدل نمی‌رسند. علّتش این است که فرهنگ و فنونِ لطیفه، هر روز کاهش می‌یابد. یونان «هومر» را و اعراب هم شعرای دورة جاهلی را از دست داده‌اند و برای آنها تا حال نظیری نیاورده‌اند. ارتقاء و پیشرفت فرهنگ و تمدّن، ما را مجبور ساخته است که از فنونِ لطیفه (هنرهای تجسّمی) بگریزیم و از این‌ها دوری بجوییم چنان‌که آدم با فنونِ لطیفه نمی‌تواند زندگی فوق‌العادّه موفّقی داشته باشد. البتّه این‌ها عادت افرادی بوده است که گوشه‌گیرند و با فقر و فاقه زندگی به‌سربرده‌اند.

دوستی به‌من تذکّر داد که علّامه اقبال لاهوری روزی گفته بود:

”بیدل مُوجِد و خاتم طرز و روش خود بوده، به‌دلیلی که وی به‌ویژگی جدیّت و ایجاد متّصف است و هیچ یک از معاصرانش این ویژگی را ندارند“.

وقتی معاصرانِ بیدل سرودن شعر آغاز نمودند، پیشِ آن‌ها نمونة کلام متقدّمین بوده و تقلیدِ متقدّمین هدفِ آنان بوده، بدین مناسبت معاصرانِ بیدل او را «خارج آهنگ» قرار داده بودند. بنا به‌گفتة میر غلام علی آزاد بلگرامی این اِتّهام صریح معاصرانِ بیدل است، چنان‌که بیدل راه و روش جدید و نو و بکر برای خود اتّخاذ نموده بود و صریحاً تقلید و پیروی متقدّمین را روی نیاورده و حتّی ناپسند قرار داده بود، ولی اکثر شاعرانِ معاصر بیدل با این روش و راهِ جدید بیدل ناآشنا بودند. بیدل ابتکاراتی را چنین بروز داده بود که تراکیبِ جدید برای خود ساخته و این تراکیبِ نو و جدید دامنِ شعر و ابیاتِ فارسی را وسعت بخشید.

زبان تنها وسیله‌ای است برای توضیح افکار و تخیّلات، پس اگر زبان غنی نمی‌شود فکر هم نمی‌تواند شکل و هیئت جدیدی پیدا کند. این علّت هم بسیار مهمّ است که وقتی بیدل برای تفکّرات خود تراکیبِ نو را در ابیاتِ خود گنجانده، بیشتر معاصرانش او را شاعر مشکل پسند نامیدند، ولی مشکل آن‌جا نبوده، اصل مشکل در فهم بوده است. وقتی طبائع با کلام و واژه‌های کلام و ترکیبات مأنوس نیست، بیدل‌دانی و بیدل‌فهمی کار سخت دشوار به‌نظر می‌آید.

روزی دانشجویانِ دانشکده‌های لاهور «جشنِ غالب» را برگزار کردند و بدین مناسبت علّامه اقبال را هم در این جشن دعوت نموده بودند. برای دعوت علّامه اقبال، وقتی برگزارکنندگان پیش علّامه اقبال لاهوری رفتند، اقبال در پاسخ این دعوت گفت: چه خوب بود اگر «جشنِ بیدل» را برپا می‌کردید. علّامه اقبال از دانشجویان پرسید که آیا شما می‌دانید چرا غالب

/ 54 نظر / 48 بازدید
نمایش نظرات قبلی
جابر ترمک

درود بر شما شاعر فرهيخته وارجمند باافتخار شما را دعوت مي كنم به عضويت در انجمن مجازي طراز سخن اين انجمن درحال عضو گيري است حضور شما در جلسات مجازي مي تواند ارزش واعتبار انجمن را بهبود ببخشد با تشكر - ارادتمند - جابر ترمك آدرس: http://ghazalerooz.blogfa.com

قاسم حسینی

سلام بسیار خوشحال شدم که شما از کشور هندوستان در راه گسترش زبان پارسی تلاش می کنید . سربلند و پیروز باشید . به وبلاگ درخید (رستم ممسنی )سر بزنید . خدانگهدارتان باد .

یوسف شیردژم

سلام بر شما دوست فرهیخته ی عزیز با احترام : مطالبی پیرامون شعر و شاعری نوشته ام که از شما تقاضا می کنم آن را بخوانید مطالب فراگیر و مهمی است حتما" تشریف بیاورید . منتظرتان هستم...

آیینه

سلام دعوتید به شعر خوانی و نقد شعر...

تمدید پنجمین جشنواره بین المللی شعرفجر

مهلت ارسال آثار برای شرکت در ششمین جشنواره بین المللی شعر فجر تا 25 دی ماه 90 تمدیدشد. ضمناً برابراطلاعیه صادره از دبیرخانه جوایزجشنواره برای هریک ازمنتخبین بدین شرح است: نفرات اول هرگروه 10 میلیون تومان نفرات دوم هرگروه 8 میلیون تومان نفرات سوم هرگروه 6 میلیون تومان ضمنابرای تمام برگزیدگان (15 نفر) چاپ یک مجموعه شعر و یک سفر فرهنگی خارج در نظر گرفته شده است. اين جشنواره کاملاًرقابتي است وتمام سنين، مضامين، قالبهاو حوزه هاي شعري(سنتي، نيمايي وسپيد، سرودوترانه) وبخش ويژه کودک ونوجوان رادربرميگيرد. دراین دوره بخش ویژه ای به بررسی کتابهای پژوهشی حوزه شعرمنتشرشده ازفروردین 1385 تا پایان اسفند 1389 خواهد پرداخت. شرايط شرکت: 1- ارسال مجموعه هاي شعرمنتشرشده درفاصله زماني 1389 و1390ياحداقل10وحداکثر20صفحه شعر(ازتازه سروده ها)درهريک ازبخشهاي موردنظرشاعران 2- تکميل وارسال فرم شرکت درجشنواره به ضميمه 1برگ تصويرشناسنامه ياکارت ملي ستاد برگزاری: تهران،خيابان شهيدمطهري،خيابان فجر(جم سابق)، پلاک7،طبقه4،کدپستي:1589743111 تلفن:88342979 نمابر:88861324

تمدید پنجمین جشنواره بین المللی شعرفجر

مهلت ارسال آثار برای شرکت در ششمین جشنواره بین المللی شعر فجر تا 25 دی ماه 90 تمدیدشد. ضمناً برابراطلاعیه صادره از دبیرخانه جوایزجشنواره برای هریک ازمنتخبین بدین شرح است: نفرات اول هرگروه 10 میلیون تومان نفرات دوم هرگروه 8 میلیون تومان نفرات سوم هرگروه 6 میلیون تومان ضمنابرای تمام برگزیدگان (15 نفر) چاپ یک مجموعه شعر و یک سفر فرهنگی خارج در نظر گرفته شده است. اين جشنواره کاملاًرقابتي است وتمام سنين، مضامين، قالبهاو حوزه هاي شعري(سنتي، نيمايي وسپيد، سرودوترانه) وبخش ويژه کودک ونوجوان رادربرميگيرد. دراین دوره بخش ویژه ای به بررسی کتابهای پژوهشی حوزه شعرمنتشرشده ازفروردین 1385 تا پایان اسفند 1389 خواهد پرداخت. شرايط شرکت: 1- ارسال مجموعه هاي شعرمنتشرشده درفاصله زماني 1389 و1390ياحداقل10وحداکثر20صفحه شعر(ازتازه سروده ها)درهريک ازبخشهاي موردنظرشاعران 2- تکميل وارسال فرم شرکت درجشنواره به ضميمه 1برگ تصويرشناسنامه ياکارت ملي ستاد برگزاری: تهران،خيابان شهيدمطهري،خيابان فجر(جم سابق)، پلاک7،طبقه4،کدپستي:1589743111 تلفن:88342979 نمابر:88861324